برگزاری بیستمین جلسه از نشست های اندیشه ورزی با موضوع مرز علمیت و ذهنیت در علوم اسلامی

چکیده سخنرانی:

علم تجربی گونهای از دانش بشری است که از طریق تجربه مشاهدهای به دست میآید. این نوع علم، خواه در عرصه طبیعت (علوم طبیعی) و خواه در عرصه امور انسانی (علوم انسانی)، روش تجربه مشاهدهای را معیار کسب و ارزیابی معرفت قرار میدهد. تجربه مشاهدهای البته میتواند به صورت مستقیم یا غیرمستقیم در این علوم مورد استفاده قرار گیرد. در حالت غیرمستقیم، پدیده مورد مطالعه خود به طور مستقیم مشاهده نمیشود اما از طریق جنبههای قابل مشاهدهای که با آن مرتبط است بررسی میشود. به طور مثال، روان آدمی قابل مشاهده نیست اما تظاهرات رفتاری قابل مشاهده دارد و از همین طریق میتوان به کسب دانش تجربی دست یازید.

علم تجربی طبیعی و انسانی از حیث جنبههای عینی و ذهنی خود مورد مناقشههای بسیاری قرار گرفته است. در عرصه علوم انسانی، سخن مشهور این است که جنبههای ذهنی در آن، نسبت به علوم طبیعی، غالب تر است و به همین دلیل، یافتههای علوم انسانی، از جامعهای به جامعه دیگر، تعمیم پذیری کمتری دارند. این سخن باب دخالت ابعاد ذهنی را درعلوم انسانی میگشاید و ممکن است آن را به خصیصهای از این علوم بدل کند و آنگاه محققان بی محابا مباحث ذهن گرایانهای را در این علوم مطرح کنند. اما باید توجه داشت که جنبههای ذهنی در علوم تجربی باید ارتباط خود را با جنبههای عینی حفظ کنند؛ در غیر این صورت اعتبار علم مورد نظر زیر تردید قرار خواهد گرفت و هر کسی میتواند ذهنیات خود را بدون کنترل در هر قلمروی از علم انسانی مطرح کند.

از این رو، ترسیم مرزهای عینیت و ذهنیت در علوم انسانی بحثی ضروری است. اثبات گرایان میکوشیدند جنبههای عینی را اساسی جلوه دهند و تا جای ممکن، امر ذهنی را از عرصه علم حذف کنند. شکل پیچیده تر این دیدگاه توسط رایشنباخ مطرح شد مبنی بر این که جولان ذهنیت در مقام کشف است اما در مقام داوری تجربی، تنها جنیههای عینی دخیل اند. پسانوگرایان این تلاش را شکست خورده میدانند و بر آنند که علم انسانی با ذهنیت و نسبیت گره خورده است و نباید و نمیتوان از ذهنیت گریخت. اما با توجه به این که حذف عینیت با حذف اعتبار همراه است، این تلاش نیز محکوم به شکست است.

نسبت بهینه عینیت و ذهنیت به شرح زیر قابل بیان است. فرضیههای علوم انسانی جنبه ذهنی بارزی دارند و هر محققی بر حسب حساسیت ها و باورهای خود فرضیهای عرضه میکند. آنگاه به کمک روش تجربی به آزمون فرضیه اقدام میشود. فرضیهای که قدرت تبیین/پیش بینی خود را نشان دهد به عنوان نظریه علمی شناخته میشود. اما این بدان معنا نیست که به احراز عینیت تام نایل شده است. نفی عینیت تام حتی در صورت قطعیت جنبه عینی نظریه نیز برقرار خواهد بود زیرا زاویه دید محقق که امری ذهنی است، در بدنه نظریه او همواره حضور دارد. دانشمندان همچون عکاسان عمل میکنند، نه همجون شاعران. یعنی آنان در پی آنند که عکسی هر چه نزدیک تر به خود چیزها فراهم آورند نه تصویرهای خیالی از آنها که هر چه خیال آمیزتر باشند، بهترند. دانشمندان نیز همچون عکاسان، پس از گرفتن عکس ها موارد معیوب (فرضیههای شکست خورده) آنها را حذف میکنند. اما عکسهای خوب (فرضیههای آزموده) که باقی میمانند، همواره زاویه دید عکاس (ذهنیت) را در خود دارند. مجموعه عکسهای هر عکاسی، همراه با نشان دادن "چیزهایی" که از آنها عکس گرفته شده، "زاویه دید" عکاس، یعنی ویژگیهای ذهنی و سبک و سلیقه وی را نیز به نمایش میxadگذارند. این درهم تنیدگی عینیت و ذهنیت است که در قامت نظریههای موفق علمی همواره حضور دارد. ذهنیت هایی که به این در هم تنیدگی راه نیابند، ارزش علمی ندارند و جایگاه آنها در موطن ذهن است.

امروزه در جامعه ما از علوم انسانی اسلامی سخن میرود. بر سر راه کسانی که این حرکت را ایدئولوژیک و ذهنی مینامند، دام اثبات گرایی قرار دارد که با نفی هر گونه جایگاهی برای ذهنیت در علم، اسطوره پردازی میکنند. از سوی دیگر، بر سر راه کسانی که این حرکت را دامن میزنند، دام "ذهنیت گسیخته از عینیت" قرار دارد که با بی اعتنایی به عینیت، به اسطوره پردازی دیگری در علم روی میآورند. به صرف این که دیدگاه ها در علوم انسانی نقش ایفا میکنند، نمیتوان هر سخنی را حتی در قالب اسلامی بیان کرد و آن را علم و علمی تلقی کرد. دیدگاه ها که از حیث منطق علوم تجربی، جنبه ذهنی دارند، هنگامی به عرصه علوم تجربی انسانی راه مییابند که خصیصه عینی خود را نشان دهند.

از تمامی علاقه مندان، جهت حضور در نشست دعوت به عمل می آید.

شماره تماس جهت هماهنگی: 88014643 -